O ημερολογιακός προσδιορισμός της εορτής του Πάσχα

To Πάσχα είναι η μεγαλύτερη και αρχαιότερη εορτή της χριστιανικής πίστης. Aνάμνηση της Αναστάσεως του Θεανθρώπου  Ιησού Χριστού μετά τη σταύρωση και τη ταφή του. Ημέρα που εορτάζεται η νίκη της ζωής απέναντι στο θάνατο. Aναμφισβήτητα ακρογωνιαίο γεγονός η Ανάσταση στο ορθόδοξο χριστιανικό δόγμα, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει κι ο απόστολος Παύλος στην Α' προς Κορινθίους επιστολή του (κεφ. 15,17), "εἰ δὲ Χριστὸς οὐκ ἐγήγερται, ματαία ἡ πίστις ὑμῶν"  και λίγο πιο κάτω (κεφ. 15,21) "ἐπειδὴ γὰρ δι᾿ ἀνθρώπου ὁ θάνατος, καὶ δι᾿ ἀνθρώπου ἀνάστασις νεκρῶν". Οι πρώτοι χριστιανοί είχαν ως ημέρα ανάμνησης του κορυφαίου αυτού γεγονότος την Κυριακή ημέρα, την ημέρα δηλαδή της εβδομάδος που συγκεντρώνονταν για τη λατρεία και την εκτέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας στις κατ΄ οίκον εκκλησίες τους.  Αργότερα και σε αντιδιαστολή με το Ιουδαϊκό Πάσχα (διάβαση - φυγή και απελευθέρωση  από τους Αιγυπτίους) καθιερώθηκε η ανάμνηση αυτή ως ξεχωριστή εορτή και μάλιστα για αρκετά χρόνια (μέχρι και το 4^ο μ.Χ.) ήταν και η μοναδική χριστιανική εορτή. Γι' αυτό και αναφερόταν στην εκκλησιαστική ιστορία και γραμματολογία και ως η "Εορτή".

 Τα όσα διαδραματίστηκαν γύρω από τη σύλληψη, τη σταύρωση και τέλος την Ανάσταση του Ιησού Χριστού συνέβησαν κατά την περίοδο του Ιουδαϊκού Πάσχα  ή αλλιώς της εορτής των αζύμων¹. Ειδικότερα η Ανάσταση συνέβη την ημέρα που ξεκινούσε το Πάσχα των Ιουδαίων με αποτέλεσμα ο εορτασμός του χριστιανικού Πάσχα να συμπίπτει  με την ημερομηνία έναρξης του εορτασμού του Ιουδαϊκού  Πάσχα, που σύμφωνα με το Μωσαϊκό νόμο ξεκινούσε στις 14 του μήνα Νισάν, περίπου  δηλαδή αρχές Απριλίου και διαρκούσε μια εβδομάδα. Ο μήνας αυτός ήταν ο πρώτος του εβραϊκού ημερολογίου² και η αρχή του οριζόταν με τη νέα σελήνη μετά την εαρινή ισημερία. Η σύνδεση της ημερομηνίας του χριστιανικού με την ημερομηνία του ιουδαϊκού Πάσχα, που ούτε προσδιοριζόνταν  πάντα με ακριβεία και ούτε σταθερή ήταν, είχε ως αποτέλεσμα οι χριστιανοί σε διάφορα μέρη να μη εόρταζαν ταυτόχρονα τη μεγάλη αυτή εορτή. Αυτό το σοβαρό ζήτημα κλήθηκε να αντιμετωπίσει, μεταξύ άλλων, η Α’ Οικουμενική σύνοδος που συνήλθε το έτος 325 μ.Χ. στη Νίκαια της Βιθυνίας. Η λύση που δόθηκε  ήταν να ορίστει ο επίσκοπος της Αλεξάνδρειας ως ο αρμόδιος να ορίζει κάθε χρονιά, με σχετική εγκύκλιο επιστολή (την λεγόμενη μάλιστα Εορταστική), την ακριβή ημερομηνία που θα εορτάζεται ταυτόχρονα απ’ όλους τους χριστιανούς το Πάσχα.        

Η επιλογή της Αλεξάνδρειας έγινε καθώς στην πόλη αυτή υπήρχε τότε μεγάλο αστρονομικό κέντρο που μπορούσε να προσδιορίσει  με σχετική ακρίβεια την ημερομηνία του εορτασμού με τη χρήση του Σεληνιακού κύκλου του Μέτωνος³. Αυτή η ημερομηνία  θα έπρεπε στο εξής να είναι η πρώτη Κυριακή μετά την πρώτη πανσέληνο  μετά την  εαρινή ισημερία και με την πρόβλεψη να μη συμπίπτει με το ιουδαϊκό Πάσχα. Αργότερα, ακολουθώντας  πάντα τον κύκλο του Μέτωνα, δημιουργήθηκαν κι άλλοι μεγαλύτεροι κύκλοι ή αλλιώς πασχάλιοι κανόνες που κάλυπταν μεγαλύτερη χρονική διάρκεια, βάση των οποίων προσδιοριζόταν η ημερομηνία του εορτής του Πάσχα κάθε έτους.

Με το πέρασμα των χρόνων και εξαιτίας των λαθών τόσο του Ιουλιανού ημερολογίου⁴, όσο και του κύκλου του Μέτωνος ο υπολογισμός της ημερομηνίας της εορτής του Πάσχα έγινε ακόμη πιο πολύπλοκος καθώς θα έπρεπε να ληφθούν υπόψη πολλοί ημερολογιακοί παράμετροι. Όπως για παράδειγμα το ότι μετά το 1924 η ελληνική Ορθόδοξη εκκλησία αποδέχτηκε το εκκλησιαστικό ημερολόγιο να ταυτισθεί με το πολιτικό και το Νέο ή Γρηγοριανό Ημερολόγιο⁵ που θέσπισε το  1582 μ.Χ. ο πάπας Γρηγόριος ΙΓ' , από τον οποίο πήρε και το όνομα του. Για τον  υπολογισμό όμως της ημερομηνίας της εορτής του Πάσχα διατήρησε το Ιουλιανό ημερολόγιο και το Σεληνιακό κύκλο του Μέτωνος. Αυτός είναι κι ένας λόγος που δεν συμπίπτει πάντοτε το Πάσχα των Ορθοδόξων με το Πάσχα των Παπικών. Σε κάθε περίπτωση πάντως το Ορθόδοξο Πάσχα θα εορτάζεται μετά τις 4 Απριλίου εκάστου έτους. 

Σημειώσεις

¹Η εορτή των αζύμων ή Πάσχα (διάβαση) ήταν μια από τις τέσσερις εορτές των Ιουδαίων που γιόρταζαν στα χρόνια του Χριστού. Σύμφωνα με το βιβλίο της Εξόδου (12,3-19), ο Θεός έδωσε την εντολή μέσω του Μωυσή στους εβραίους να γιορτάζουν το Πάσχα την 14η ημέρα του πρώτου μήνα του έτους τους και για επτά ημέρες. Την γιόρταζαν ως ανάμνηση της φυγής από την Αίγυπτο και της διάβασης της Ερυθράς Θαλάσσης προς την ελευθερία τους. Έτρωγαν άζυμο ψωμί και ψητό αρνί που δεν του είχαν σπάσει τα κόκκαλα.

²Το εβραϊκό έτος ήταν  συνδυασμός ηλιακού και σεληνιακού ημερολογίου (ηλιοσεληνιακό) και η αρχή κάθε μήνα καθοριζόταν με βάση τη νέα Σελήνη.  Η αρχή του έτους ήταν την άνοιξη και έτσι  η αρχή του πρώτου μήνα του έτους τους (ο μήνας Νισάν) συνέπιπτε με την νέα σελήνη μετά την εαρινή ισημερία.

³Ο  Μέτων υπήρξε σημαντικός μαθηματικός  του 5ου π.Χ. αιώνα και έμεινε στην ιστορία για τον ομώνυμο Σεληνιακό κύκλο του. Μια περίοδος δηλαδή 19 ετών κατά την οποία οι φάσεις της Σελήνης επαναλαμβάνονται στα ίδια χρονικά διαστήματα και ημερομηνίες. Ειδικότερα, ο Μέτων υπολόγισε ότι 235 συνοδικοί μήνες ισοδυναμούν ακριβώς με 19 ηλιακά έτη.

⁴Το  Ιουλιανό Ημερολόγιο το είχε θεσπίσει ο Ιούλιος Καίσαρας το 45 π.Χ., με τη βοήθεια του αλεξανδρινού αστρονόμου Σωσιγένη. Έως τότε το ημερολόγιο που επικρατούσε στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία βασιζόταν στις φάσεις της Σελήνης και λόγω της ατέλειάς του δημιουργήθηκαν μεγάλες αποκλίσεις, κυρίως στον προσδιορισμό της εαρινής ισημερίας, με σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομία και τη λειτουργία του κράτους.

⁵Το νέο αυτό ημερολόγιο προέκυψε με βάση τις διορθώσεις που πρότεινε ο   αστρονόμος  Λουίτζι Λήλιο, για να αντιμετωπισθεί το γεγονός ότι με το Ιουλιανό η εαρινή ισημερία μετατοπιζόταν κατά μία μέρα κάθε 128 χρόνια.

Πηγές: 1. Εκκλησιαστική Ιστορία, Στεφανίδου Β, Εκδόσεις Παπαδημητρίου 2000 2. Η ΛΘ΄εορταστική επιστολή του Μ. Αθανασίου, K. Σιαμάκη