Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φώτιος

Ο  πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φώτιος έζησε το 9ο μ.χ. αιώνα (820-893) και  εκτός από ένας από τους πιο  σημαντικούς εκκλησιαστικούς άνδρες του Βυζαντίου υπήρξε και ένας μεγάλος επιστήμονας των γραμμάτων και των κειμένων. Ενθρονίστηκε πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως τα Χριστούγεννα του 858 με ένα σχετικά περιπετειώδη τρόπο, κατευθείαν από λαϊκός, επί αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ'. Υπήρξε μέλος και του αυτοκρατορικού διπλωματικού σώματος και ανάμεσα σε πολλές άλλες ενέργειες του συνέβαλε στον εκχριστιανισμό των Σλάβων. Αντιμετώπισε με επιτυχία τον σύγχρονο του πάπα Ρώμης Νικόλαο Α', έναν ιδιαίτερα φιλόδοξος και  επικίνδυνο πάπα, όπου μεταξύ άλλων φρόντισε να καταδικασθεί η πλάνη των καθολικών για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος (Filioque). Υπήρξε πολυγραφότατος συγγραφέας με 16 διασωζόμενα έργα του, ενώ καθοριστικός ήταν ο ρόλος του στη μεταρρύθμιση και στην απόδοση στα ελληνικά, που έγινε επί του Βασιλείου Α' ιδρυτή της Μακεδονικής δυναστείας, του ρωμαϊκού δικαίου που είχε συγκεντρωθεί στον  Ιουστινιάνειο Κώδικα. Επίσης έργο δικό του ήταν και η μεταβολή της επίσημης  γραφής από μεγαλογράμματη σε μικρογράμματη.  Μερικά από τα  πιο χαρακτηριστικά έργα του  να είναι :

α) Το περίφημο Λεξικό (Λέξεων συναγωγή). Ένα από τα μεγαλύτερα αρχαία λεξικά στο οποίο σώζονται πλήθος αποσπασμάτων αρχαίων συγγραφέων .

β)  Η Μυριόβιβλος  ή Βιβλιοθήκη. Ίσως το πιο σημαντικό έργο της βυζαντινής λογοτεχνίας  στο οποίο ο Φώτιος  κατέγραψε αρχαία έργα που μελέτησε παραδίδοντας περίληψη και σημαντικά σχόλια για κάθε ένα. Ο ίδιος το χαρακτηρίζει ως «Ἀπογραφὴ καὶ συναρίθμησις τῶν ἀνεγνωσμένων ἡμῖν βιβλίων». Ανεκτίμητη η αξία του για τους μεταγενέστερους μελετητές των αρχαίων κειμένων τόσo για τα σχόλια του όσο και για πληροφορίες που δίνει για έργα που έχουν χαθεί.

γ) Τα Αμφιλόχεια. Μια συλλογή με 300 περίπου απαντήσεις του σε ερωτήσεις  επί της Αγίας Γραφής, στην οποία ο Φώτιος δείχνει την υψηλή θεολογική του κατάρτιση.

Ιδιαίτερη θέση μεταξύ των έργων του, καταλαμβάνουν οι  διάφορες επιστολές του προς  λαϊκούς, αυτοκράτορες,  κληρικούς, πάπες και άλλους. Μια όμως από τις χαρακτηριστικές επιστολές του,  είναι αυτή προς τον ηγεμόνα της Βουλγαρίας Βόρις που μετά τη βάπτιση του  ονομάσθηκε  Μιχαήλ.

« Προς Μιχαήλ τον άρχοντα των Βουλγάρων περί του έργου του άρχοντος»

Με την επιστολή αυτή ο Φώτιος προσπαθεί και να κατηχήσει  το νέο χριστιανό στη χριστιανική πίστη,  αλλά και να τον εκπαιδεύσει  και ως ηγέτη ενός κράτους δωρίζοντας του ένα εγχειρίδιο της  τέχνης του ηγέτη ¹. Το συγκεκριμένο εγχειρίδιο είναι μια μεγάλη συλλογή παραινέσεων και συμβουλών για το πώς θα μπορέσει  αποτελεσματικά να διοικήσει το έθνος του. Ένα μεγάλο μέρος της επιστολής αυτής αποτελεί ένα κορυφαίο εγχειρίδιο πολιτικής, διπλωματικής και ηγετικής αγωγής.  Γραμμένο από τον Φώτιο τόσο από τη δική του προσωπική του πείρα όσο και με τη χρήση στοιχείων από αρχαιότερούς ειδικούς της πολιτικής επιστήμης (π.χ τον Ισοκράτη). Ένας πρώιμος αντι-Μακιαβέλλι², στηριζόμενος όμως στις χριστιανικές αρχές.

Παρακάτω παραθέτω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα της επιστολής αυτής, ενώ το σύνολο της επιστολής μπορείτε να βρείτε εδώ σε κείμενο και μετάφραση του καθηγητή της Θεολογικής σχολής του ΑΠΘ,  Παν. Κ. Χρήστου.

^1,2 Σιαμάκη Κ. ,Παραινέσεις του Φωτίου στον ηγεμόνα των Βουλγάρων Μιχαήλ, Μελέτες 14,   Εκδόσεις Δόναξ