Ευχές και Χρόνια πολλά σε όλους

Τα κάλαντα στους αρχαίους χρόνους

Λόγω και της επικαιρότητας των ημερών θα είναι ενδιαφέρον να ενημερωθούμε για το θεσμό των καλάντων στους αρχαίους χρόνους αλλά και για τον ορισμό της πρωτοχρονιάς στους αρχαίους παραμεσόγειους λαούς... Ακολουθεί το πρώτο μέρος από ένα σχετικό πολύ ενδιαφέρον άρθρο.

Α' μέρος

Τὰ κάλαντα σὰν ἔθιμο εἶναι ἀρχαϊκὸ ἑλληνικὸ καὶ ῥωμαϊκό, καὶ μᾶλλον προϊστορικὸ καὶ γιὰ τὰ δύο ἔθνη. σὰν τωρινὸ ἑλληνικὸ εἶναι μιγαδικὸ ἑλληνορρωμαϊκό. ἡ λέξι κάλαντα εἶναι λατινική. στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα τὰ κάλαντα ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀγερμούς, δηλαδή τοὺς ἐράνους. καὶ λέγονταν ἔτσι ἀκριβῶς κι αὐτὰ ἀγερμοί, ἑνῷ εἶχαν καὶ τὶς ἰδιαίτερες ἐποχιακὲς ὀνομασίες εἰρεσιῶναι, χελιδονίσματα, καὶ κορωνίσματα. λέγονταν βέβαια ἀγερμοὶ (ἀπὸ τὸ ῥῆμα ἀγείρω, ποὺ θὰ πῇ ἀθροίζω, μαζεύω, ἐρανίζομαι) καὶ ὅλοι γενικῶς οἱ ἔρανοι. ὁ ἔρανος χορηγιῶν μεταξὺ τῶν ὑποστηρικτῶν ἑνὸς πολιτικοῦ γιὰ τὴν οἰκονομικὴ στήριξι τοῦ πολιτικοῦ ἀγῶνος του1, ἡ ζητιανιὰ τῶν φτωχῶν στ΄ ἀρχοντικὰ ποὺ γλεντοῦσαν2, ἢ στοὺς ναοὺς ποὺ πανηγύριζαν3, ἡ θρησκευτικὴ καὶ βακούφικη ζητεία σιτηρῶν καὶ ἄλλων ἀγροτικῶν προϊόντων γιὰ τοὺς ναοὺς καὶ τὰ μοναστήρια τῶν θηλυκῶν ἰδίως θεοτήτων Ῥέας, Εἰλειθυίας, Μητρός, Κυβέλης, Ἀρτέμιδος, Ἥρας, Νυμφῶν, καὶ πολλῶν ἄλλων, ἀλλὰ κυρίως καὶ ἐν τέλει ἀγερμοὶ λέγονταν αὐτὰ ποὺ τώρα λέμε κάλαντα ἢ κόλιντα τῶν παιδιῶν. πρὶν ὅμως πῶ γιὰ τοὺς ἀγερμοὺς ἢ κάλαντα, πρέπει νὰ πῶ ὡρισμένα πράγματα γιὰ τὰ ἡμερολόγια τῶν ἀρχαίων. κατὰ τὴν ἀρχαιότητα τὰ ἡμερολόγια δὲν ἦταν ἀκριβῆ καὶ οἱ ἡμεροδεῖκτες, εἴτε σὰν κρεμαστάρια τοῦ τοίχου εἴτε σὰ σημειωματάρια ἐπιτραπέζια εἴτε σὰ βιβλιαράκια τῆς τσέπης, δὲν ὑπῆρχαν. τὸ ἀρχαιότερο ἡμερολόγιο τοίχου ἢ τραπέζης ἔγραψε κατὰ τὸν Δ΄ π.Χ. αἰῶνα ὁ σύγχρονος τοῦ Ἀριστοτέλους μαθηματικὸς καὶ ἀστρονόμος Εὔδοξος ὁ Κνίδιος. γι΄ αὐτὸ λεγόταν Εὐδόξου Τέχνη. πιὸ μπροστὰ ὁ ἁπλὸς λαὸς καὶ κυρίως ὁ ἀγρότης μάθαινε τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ἔτους ἢ καὶ τοῦ μηνὸς ὡς ἄγγελμα ἀπὸ τὰ μικρὰ παιδιὰ ποὺ ἔλεγαν τὰ κάλαντα. ἀκριβέστερα τὶς ἡμερολογιακὲς ἀλλαγὲς στὸ λαὸ τὶς ἀνακοίνωναν μὲ τὰ παιδιὰ ἐκεῖνοι ποὺ ἀσχολοῦνταν μὲ τὸ ἡμερολόγιο, τὸ ὁποῖο, ὅπως λέει ὁ ποιητὴς Ἡσίοδος, ἦταν Ἔργα καὶ ἡμέραι, δηλαδὴ Καζαμίας, ἀγροτικὸ ἡμερολόγιο. τὰ παιδιὰ μετέφεραν στὸ λαὸ τὸ μήνυμα τῆς χρονικῆς ἀλλαγῆς μὲ μηνυτήρια κι εὐχετήρια τραγουδάκια, ὁ δὲ λαὸς ἔδινε στοὺς μικροὺς ἀγγελιοφόρους φιλοδωρήματα. στὴν ἀρχή, ποὺ δὲν ὑπῆρχε νόμισμα, τὰ φιλοδωρήματα ἦταν καρποί, ἰδίως ξηροὶ ἢ λιασμένοι, ἀμύγδαλα, καρύδια, ξυλοκέρατα, σῦκα, αὐγά, τυρί, κρέας, ψωμιά, κουλοῦρες, κρασὶ στὸ ποτήρι, σιτάρι, κριθάρι, μέλι, ἅλας, καὶ διάφορα ἄλλα καλούδια ἀπὸ τὸ κελλάρι τοῦ σπιτιοῦ. ἀργότερα ἦταν καὶ νομίσματα μικρῆς ἀξίας, ὀβολοὶ καὶ ἡμιώβολα ἢ ἤμαιθα.

    Στοὺς ἀρχαίους ἑλληνικοὺς παιδικοὺς ἀγερμοὺς ἀναφέρονται οἱ κωμικοὶ ποιηταὶ Ἀριστοφάνης ( Ε΄ π.Χ. αἰ.) Ἔφιππος, καὶ Ἁγνοκλῆς ὁ Ῥόδιος, ὁ ἰαμβικὸς ποιητὴς Φοίνιξ ὁ Κολοφώνιος, ὁ ἱστορικὸς τῶν ἀλεξανδρινῶν χρόνων Θέογνις, οἱ λεξικογράφοι Πάμφιλος Ἀλεξανδρεύς, καὶ Ἡσύχιος Ἀλεξανδρεύς, ὁ λόγιος ἐπίσκοπος Θεσσαλονίκης Εὐστάθιος, ὁ Ἰωάννης Τζέτζης, καὶ κυρίως ὁ Πλούταρχος (Α΄-Β΄ μ.Χ. αἰ.), ὁ ἀνώνυμος συγγραφεὺς τοῦ Β΄ π.Χ. αἰῶνος ποὺ ἔγραψε τὸν ψευδηροδότειο Ὁμήρου βίον, ὁ συγγραφεὺς τοῦ Γ΄ αἰῶνος Ἀθήναιος, καὶ ἡ ἀρχαία ἐγκυκλοπαίδεια Σούμμα5. οἱ τέσσερες τελευταῖοι διέσωσαν καὶ τέσσερα πολὺ ἀρχαιότερά τους δημοτικὰ τραγούδια καλάντων, δύο στὴν ἰωνικὴ διάλεκτο τῆς Σάμου καὶ τῆς Κολοφῶνος, ἕνα στὴ δωρικὴ τῆς Ῥόδου, καὶ ἕνα στὴν πρότερη κοινὴ ἑλληνικὴ τὴ λεγομένη καὶ ἀττική. τὰ δύο εἶναι ἀρχαιότερα τοῦ 500 π.Χ. καὶ τ᾽ ἄλλα δύο νεώτερα.

    Τὸ ἕνα ἔτος ἔχει περίπου 365,24 μέρες, δηλαδὴ τόσες περιστροφὲς τῆς γῆς γύρω ἀπὸ τὸν ἄξονά της περιέχει μία περιφορά της γύρω ἀπὸ τὸν ἥλιο, ἔχει 13,37 μῆνες, δηλαδὴ τόσες περιφορὲς τῆς σελήνης γύρω ἀπὸ τὴ γῆ, ἤτοι τόσα διαστήματα ἀπὸ πανσέληνο σὲ πανσέληνο, καὶ 53,5 ἑβδομάδες, δηλαδὴ τόσα τέταρτα τῆς περιφορᾶς τῆς σελήνης ἤτοι τέταρτα τῆς φωτισμένης ἐπιφανείας της. ἐπειδὴ καμμία ἀπὸ τὶς χρονικὲς αὐτὲς μονάδες δὲν εἶναι ἀκριβὴς ὑποδιαίρεσι τῆς ἄλλης, καὶ μάλιστα ἐπειδὴ ἐκτὸς ἀπὸ τὸν πάντα περιττὸ ἀριθμό τους ἔχουν καὶ κλάσματα, ὁ ἄνθρωπος ἄργησε νὰ ῥυθμίσῃ τὸ ἡμερολόγιό του ὑποδιαιρώντας τὸ ἔτος σὲ μῆνες καὶ τοὺς μῆνες σὲ μέρες κι ἑβδομάδες. δεύτερη αἰτία ποὺ τὸν δυσκόλευε ἦταν τὸ ὅτι δὲν γνώριζε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τὴν ἀκριβῆ χρονικὴ διάρκεια τοῦ ἔτους, ποὺ εἶναι 365 μέρες, 5 ὥρες, 48΄ λεπτὰ καὶ 47΄΄ δευτερόλεπτα, οὔτε τοῦ μηνὸς οὔτε τῆς ἑβδομάδος. εἶναι τεκμαρτὸ ὅτι στὴν ἀρχὴ νόμισε ὅτι τὸ ἔτος ἔχει 360 μέρες. γι΄αὐτὸ διῄρεσε τὸν κύκλο καὶ τὸ μοιρογνωμόνιό του σὲ 360 μοῖρες, καὶ ὄχι σὲ 400 ἢ 1000, γι΄αὐτὸ καὶ στὸ παλιότερο ἀριθμητικό του σύστημα, τὸ ἑξαδικό, εἶχε ‘’χιλιάδα‘’ τὸ 360, ‘’ἑκατοντάδα‘’ τὸ 60, καὶ ‘’δεκάδα’’ τὸ 6. ἀργότερα ἦταν ποὺ κατάλαβε ὅτι τὸ ἔτος τραβάει 365 μέρες (κατὰ τὴν προϊστορικὴ ἀκόμη ἐποχή), ἀκόμη ἀργότερα ὅτι τραβάει 365, 25 μέρες (τὸ 46 π.Χ.), καὶ τέλος κατάλαβε ὅτι τραβάει 365,242217 μέρες (τὸ 1580). καὶ τρίτη αἰτία ποὺ δυσκόλευε τὸν ἄνθρωπο νὰ κάνῃ ἕνα ἀκριβὲς ἡμερολόγιο ἦταν τὸ ὅτι στὴν ἀρχὴ ἤθελε νὰ λαμβάνῃ στὰ σοβαρὰ ὑπ᾽ ὄψι του καὶ τοὺς κύκλους τῆς σελήνης (μῆνες) καὶ ταυτόχρονα νὰ τοὺς ἔχῃ συνήθως 12 (=6+6 ἤτοι δύο "δεκάδες" τοῦ ἑξαδικοῦ ἀριθμητικοῦ συστήματος), ἐνῷ αὐτοὶ εἶναι 13,37. στὴν ἀρχὴ ἰσοφάριζε τὰ πράγματα παρεμβάλλοντας καὶ δέκατο τρίτο μῆνα, τὸν ἐμβόλιμον (=σφηνωμένο), ὄχι πάντα πετυχημένον στὸ χρονικὸ μῆκος του ἢ στὴ συχνότητα παρεμβολῆς του, ἢ αὐξομειώνοντας τὴ διάρκεια τῶν μηνῶν ἀπὸ 28 μέχρι 35 μέρες. ὁ μακεδονικὸς λ.χ. μήνας Ὑπερβερεταῖος (=ὑπερφερεταῖος , αὐτὸς ποὺ ὑπερφέρει , δηλαδὴ τὸ παρατραβάει) εἶχε 35 μέρες, ἑνῷ οἱ ἄλλοι 11 μῆνες εἶχαν 30 μέρες (30x11=330. 330+35=365). ὅλ΄ αὐτὰ δείχνουν ὅτι ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς τελευταίους 4 αἰῶνες σ᾽ ὁλόκληρη τὴν ὑπόλοιπη ἱστορία του ὁ ἄνθρωπος εἶχε ἡμερολόγια ποὺ δούλευαν σὰ ῥολόγια ποὺ πηγαίνουν μπροστά. μόνο τὸ προτελευταῖο ἡμερολόγιο, τὸ ἰουλιανὸ τοῦ 46 π.Χ., πήγαινε πίσω κατὰ 11 λεπτὰ καὶ 13 δευτερόλεπτα. κι ὅπως, ὅταν τὸ ῥολόγι πηγαίνῃ μπροστὰ ἢ πίσω, σὲ μεγάλο χρονικὸ διάστημα θὰ δείξῃ τὸ μεσημέρι νὰ εἶναι καὶ 12  ἡ ὥρα, καὶ 1, καὶ 2, καὶ 3, μέχρι καὶ πάλι 12, ἀλλὰ θὰ ἔχῃ χάσει μία μέρα, ἔτσι καὶ τ᾽ ἀρχαῖα ἡμερολόγια ἔδειχναν τὸ καλοκαίρι καὶ Ἰούλιο μῆνα, καὶ Ὀκτώβριο, καὶ Φεβρουάριο, καὶ Μάιο, καὶ ὁποιονδήποτε ἄλλο μῆνα. τὸ ἀτελέστατο λ.χ. αἰγυπτιακὸ ἡμερολόγιο, σὲ παράλληλη χρῆσι μὲ τὸ τότε ἑλληνικὸ ἡμερολόγιο τοῦ Μέτωνος, τὴ χρονιὰ ποὺ πέθανε ὁ Μ. Ἀλέξανδρος, τὸ 323 π.Χ., ἔδειχνε τὴν 1 τοῦ μηνός του Θώθ, τὴν πρωτοχρονιά του, στὶς 28 Ὀκτωβρίου, τὴ χρονιὰ ποὺ πέθανε ἡ Κλεοπάτρα, τὸ 31 π.Χ., ἔδειχνε τὴν ἴδια ἡμερομηνία του στὶς 30 Αὐγούστου τοῦ μετωνείου ἡμερολογίου, καὶ τὸ 140 μ.Χ. τὴν ἔδειχνε στὶς 20 Ἰουλίου. διότι πήγαινε μπροστά. καὶ πήγαινε μπροστά, ἐπειδὴ ἦταν κοντό, μικρότερο ἀπὸ 365 μέρες.

    Ἀπὸ τὴν προϊστορικὴ ἤδη ἐποχὴ ὁ ἄνθρωπος εἶχε παρατηρήσει ἐπίσης καὶ τὰ τέσσερα κρίσιμα σημεῖα τοῦ ἔτους, ποὺ τὸ χωρίζουν σὲ τέσσερα τέταρτα (ἑποχές), τὶς δύο δηλαδὴ ἰσημερίες, ἑαρινὴ καὶ φθινοπωρινή, καὶ τὰ δύο ἡλιοστάσια, τὸ χειμερινὸ μὲ τὴ μέγιστη νύχτα τῆς χρονιᾶς, καὶ τὸ θερινὸ μὲ τὴ μέγιστη μέρα. εἶναι εὐνόητο ὅτι αὐτὰ τὰ διαπίστωνε παρατηρώντας ποιό εἶναι τὸ βορειότερο καὶ ποιό τὸ νοτιώτερο σημεῖο τῆς ἀνατολῆς καὶ τῆς δύσεως, στὰ δόντια τῶν ὀροσειρῶν τοῦ ὁρίζοντος δηλαδή, ὅπου φτάνει ὁ ἥλιος (ἡλιοστάσια), καὶ ποιά εἶναι τὰ μεσαῖα (ἰσημερίες). τὰ σημεῖα αὐτά, μὲ τὸ σημερινὸ ἡμερολόγιο, σὲ ἔτος δίσεκτο ποὺ εἶναι τὸ ἔτος τὸ χωρὶς ὑπόλοιπα κλάσματα ἡμερονυκτίου καὶ ἐκκρεμότητες, βρίσκονται στὶς 20 Μαρτίου, 21 Ἰουνίου, 22 Σεπτεμβρίου, καὶ 21 Δεκεμβρίου. ἡ μόνη ἀκαταστασία τοῦ σημερινοῦ ἡμερολογίου εἶναι ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ἔτους στὴ μέγιστη νύχτα του, δηλαδὴ τὴν πρωτοχρονιὰ στὶς 22 Δεκεμβρίου. πρέπει δηλαδὴ τὸ ἔτος νὰ τραβηχτῇ ἄλλες 10 μέρες μπροστά, ὥστε ἡ σημερινὴ 22 Δεκεμβρίου ἑνὸς δισέκτου ἔτους νὰ γίνῃ 1 Ἰανουαρίου. καὶ τὸ μῆκος τοῦ κάθε μηνὸς ἀνὰ τριμηνία νὰ ὁριστῇ τόσο, ὥστε τὰ τέσσερα ἐν λόγῳ σημεῖα τοῦ ἔτους νὰ πέφτουν στὴν τελευταία μέρα τῶν μηνῶν Δεκεμβρίου, Μαρτίου, Ἰουνίου, καὶ Σεπτεμβρίου. 

    Τέλος κατὰ τὴν ἀρχαιότητα δὲν ὥριζαν ὡς ἀρχὴ τοῦ ἔτους τὸ πιὸ νεκρὸ σημεῖο του, τὸ χειμερινὸ δηλαδὴ ἡλιοστάσιο, ὅπως περίπου γίνεται τώρα, ἀλλὰ προτιμοῦσαν τὶς δυὸ ἰσημερίες, τὴν ἐαρινὴ πιὸ πολὺ σὰν πρωΐ τοῦ ἔτους, ἢ λιγώτερο τὴ φθινοπωρινὴ σὰ δειλινὸ τοῦ ἔτους καὶ τέλος τοῦ κύκλου τῶν γεωργικῶν ἐργασιῶν. διότι ὁ χειμώνας εἶναι, ἂς ποῦμε, ἡ νύχτα τοῦ ἔτους, τὸ δὲ καλοκαίρι ἡ μέρα. καὶ διότι καὶ τὸ εἰκοσιτετράωρο ἡμερονύκτιο οἱ ἀρχαῖοι τὸ ἄρχιζαν ἢ ἀπὸ τὴν ἀνατολὴ τοῦ ἡλίου ἢ συνηθέστερα ἀπὸ τὴ δύσι του, σημεῖα ποὺ δὲν εἶναι σταθερά. ἄργησαν νὰ καταλάβουν ὅτι τὰ σταθερὰ σημεῖα τοῦ εἰκοσιτετραώρου εἶναι μόνο τὸ μεσονύκτιο καὶ τὸ μεσημέρι, καὶ ὅτι, ἀφοῦ τὸ μεσονύκτιο εἶναι καὶ τὸ πιὸ νεκρὸ σημεῖο του, εἶναι καὶ ἡ καλλίτερη ἀρχή του καὶ τέλος του.

    Γιὰ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, ὅταν κατὰ τὴν ἀρχαιότητα ὡριζόταν μιὰ ἑορτὴ σὲ μιὰ ἡμερομηνία, λ.χ. τὴν 1 Μαρτίου, καθὼς τὸ ἡμερολόγιο πήγαινε σὰ χαλασμένο ῥολόγι πότε μπροστὰ καὶ πότε πίσω, αὐτὴ ἡ 1η Μαρτίου ἄλλοτε ἔφτανε στοὺς καύσωνες τοῦ καλοκαιριοῦ καὶ ἄλλοτε στοὺς παγετοὺς τοῦ χειμῶνος. ὀνομαστικὰ ἦταν πάντοτε ἡ 1η Μαρτίου, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα ἔφτανε σχεδὸν σ᾽ ὁποιαδήποτε ἐποχή. ὅταν οἱ ἀστρονόμοι, οἱ ὅποιοι ἀστρονόμοι τῆς κάθε ἐποχῆς, διώρθωναν τὸ ἡμερολόγιο, οἱ ἁπλοϊκοὶ ἐπέμεναν στὴν 1η Μαρτίου μὲ τὸ παλιό, ὅπως λ.χ. καὶ οἱ σημερινοὶ παλαιοημερολογῖτες ἔχουν τὴν 1η Μαρτίου τους στὶς 14 Μαρτίου. ἔτσι καὶ στὴν ἀρχαιότητα ἡ 1η Μαρτίου γιὰ τοὺς κατὰ καιροὺς παλαιοημερολογῖτες, ποὺ εἶναι σχεδὸν πάντα οἱ δεισιδαίμονες θρῆσκοι, ἔπεφτε καὶ στὶς 25 Μαρτίου καὶ στὶς 2 Ἀπριλίου καὶ στὶς 21 Ἀπριλίου, ἡ δὲ 1η Ἰανουαρίου ἔπεφτε καὶ στὶς 24 ἢ 25 Δεκεμβρίου καὶ στὶς 5 ἢ 6 Ἰανουαρίου. σ᾽ αὐτὲς κυρίως τὶς ἡμερολογιακὲς μανοῦβρες καὶ παλαιοημερογιτικὲς ἐμμονὲς ὀφείλονται τὰ κάλαντα (κάλαντα = kalendae = νουμηνία, νεομηνία, πρωτομηνιὰ) τῶν Χριστουγέννων ἢ τῆς παραμονῆς των, τῶν Φώτων ἢ τῆς παραμονῆς των, τοῦ Λαζάρου, τῶν Βαΐων, τοῦ Πάσχα, κλπ.. ἀρχικὰ ἦταν κάλαντα τῆς 1 ΄Ιανουαρίου ἢ τῆς 1 Μαρτίου (παλιᾶς πρωτοχρονιᾶς). ἀλλὰ προέτρεξα.

    Τὰ παιδιὰ τῆς προϊστορικῆς ἐποχῆς, γιὰ τοὺς Ἕλληνες καὶ τοὺς Ῥωμαίους ὁ λόγος, στὴν ἀρχὴ ἔλεγαν τὰ κάλαντα (=μήνυμα καὶ εὐχὲς νεομηνίας) κάθε πρωτομηνιά. κι αὐτὸ τὸ μνημονεύει ὁ συντάκτης τοῦ ψευδηροδοτείου Βίου τοῦ Ὁμήρου, ποὺ γράφει ὅτι δῆθεν ὁ φτωχὸς Ὅμηρος, παραχειμάζων ἐν τῇ Σάμῳ, ταῖς νουμηνίαις προσπορευόμενος πρὸς τὰς οἰκίας τὰς εὐδαιμονεστάτας, ἐλάμβανέ τι ἀείδων τὰ ἔπεα τάδε ἃ καλεῖται εἰρεσιώνη˙ ὡδήγουν δὲ αὐτὸν καὶ συμπαρῆσαν αἰεὶ τῶν παίδων τινὲς τῶν ἐγχωρίων6. ἀργότερα, κατὰ τὴν ἱστορικὴ ἐποχή, ὅταν τὰ ἡμερολόγια ἦταν προγράμματα καταγραφόμενα, τὰ κάλαντα τῶν παιδιῶν περιωρίστηκαν ἢ στὰ τέσσερα κρίσιμα σημεῖα τοῦ ἔτους, ἰσημερίες καὶ ἡλιοστάσια, ἢ στὶς κατὰ καιροὺς πρωτοχρονιές, ποὺ ἦταν τοποθετημένες ἡ κάθε μιὰ σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ τέσσερα αὐτὰ σημεῖα. στὴν Ἑλλάδα λ.χ. πρὶν ἀπὸ τὸ 432 π.Χ. εἶχαν τὴν πρωτοχρονιὰ στὴ φθινοπωρινὴ ἰσημερία ( 1 Ὀκτωβρίου ἢ καὶ λίγο πρὶν ἀπ᾽ αὐτή), ἐνῷ ἀπὸ τὸ 432 π.Χ. ὁ μεγάλος μαθηματικὸς Μέτων, ποὺ ἔκανε τὸ πρῶτο ἀπὸ τὰ τρία τελευταῖα καὶ τελειότερα ἡμερολόγια (μετώνειο τοῦ Μέτωνος, ἰουλιανὸ τοῦ Σωσιγένους, γρηγοριανὸ τοῦ Lilio), τοποθέτησε τὴν πρωτοχρονιὰ στὴν ἐαρινὴ ἰσημερία (31 Μαρτίου ἢ λίγο πρὶν ἀπ᾽ αὐτή). γιὰ τὸ λόγο αὐτὸ ἀπὸ τὴν ἀρχαία Ἑλλάδα ἔχουμε διασωσμένα κάλαντα καὶ φθινοπωρινὰ ἢ σεπτεμβριάτικα, καὶ ἐαρινὰ ἢ μαρτιάτικα. δὲν ἔχουμε χειμερινὰ καὶ θερινὰ διασωσμένα τραγούδια καλάντων οὔτε μαρτυρίες γιὰ τέτοια.

    Οἱ Ῥωμαῖοι πολὺ σωστὰ ἤδη τὸ 153 π.Χ.7 ὥρισαν ὡς πρωτοχρονιὰ τὴν 1 Ἰανουαρίου, δηλαδὴ ἀκριβῶς ἢ περίπου τὸ χειμερινὸ ἡλιοστάσιο, ποὺ εἶναι τὸ μεσονύκτιο τοῦ ἔτους, ἡ μέγιστη νύχτα του. κι ἐνῷ πῆγαν ἐκεῖ καὶ τὰ κάλαντα, παρέμειναν καὶ στὴν παλιὰ πρωτοχρονιά τους τὴν 1 Μαρτίου. ὅταν αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ ἐθιμικὸ καθεστὼς διήνυε τὸ δεύτερο αἰῶνα τῆς διαρκείας του, τότε ἦρθε ὁ Χριστιανισμός. ἔτσι μέσα στὸ δικό του κλῖμα, τὸ κάπως μεταγενέστερο βέβαια, μπῆκε κι ἐπιβίωσε καὶ τὸ ἐθιμικὸ αὐτὸ καθεστώς. μὲ αἰτία τὶς προειρημένες ἡμερολογιακὲς μανοῦβρες τὰ μὲν κάλαντα τῆς 1 Ἰανουαρίου διασπάρηκαν καὶ στὶς 24 καὶ 25 Δεκεμβρίου (Χριστούγεννα καὶ παραμονή τους) καὶ στὶς 5 καὶ 6 Ἰανουαρίου (Φῶτα καὶ παραμονή τους), τὰ δὲ κάλαντα τῆς 1 Μαρτίου διασπάρηκαν καὶ στὶς 25 Μαρτίου (Εὐαγγελισμός), καὶ μέσα σ᾽ ὅλο τὸν Ἀπρίλιο (Σάββατο τοῦ Λαζάρου, Κυριακὴ τῶν Βαΐων, Μ. Πέμπτη, Μ. Παρασκευή, Κυριακὴ τοῦ Πάσχα). γιὰ τὰ κάλαντα τῆς Ἀναλήψεως, καὶ τοῦ Ἁγίου Κωνσταντίνου (21 Μαΐου) δὲν φαίνεται ἂν εἶναι ἔσχατα σημεῖα διασπορᾶς τῶν καλάντων τῆς ἐαρινῆς ἰσημερίας καὶ πρωτοχρονιᾶς ἢ πρώιμα σημεῖα διασπορᾶς κάποιων πολὺ ἀρχαιοτέρων καλάντων τοῦ θερινοῦ ἡλιοστασίου ἢ κάποιας θερινῆς πρωτοχρονιᾶς (21 Ἰουνίου). πάντως, ὅπως προκύπτει ἀπὸ τὶς μέχρι τώρα γενόμενες λαογραφικὲς ἔρευνες, στὸν ἑλληνικὸ χῶρο κάλαντα λέγονται στὶς 24 Δεκεμβρίου (κόλιντα παραμονῆς Χριστουγέννων), 25 Δεκεμβρίου (Χριστούγεννα), 1 Ἰανουαρίου (πρωτοχρονιὰ - Ἅγιος Βασίλειος), 5 Ἰανουαρίου (παραμονὴ Φώτων), 6 Ἰανουαρίου (Φῶτα), 1 Μαρτίου (χελιδόνα - χελιδονίσματα), 25 Μαρτίου (Εὐαγγελισμός), 27 Μαρτίου - 27 Ἀπριλίου (Σάββατο Λαζάρου - λαζαρῖνες - λαζαρίσματα), 28 Μαρτίου - 28 Ἀπριλίου (Κυριακὴ Βαΐων - Σήμερα τὰ βάια καὶ τῶν βαϊῶν), 1 Ἀπριλίου - 2 Μαΐου (Μ. Πέμπτη - Σήμερα μαῦρος οὐρανός), 2 Ἀπριλίου - 3 Μαΐου (Μ. Παρασκευή), 4 Ἀπριλίου - 5 Μαΐου (Κυριακὴ τοῦ Πάσχα - Χριστὸς γεννήθη, χαρὰ στὸν κόσμο), 14 Μαΐου - 15 Ἰουνίου (Πέμπτη τῆς Ἀναλήψεως - Σήμερον τὰ ἅγια Κούντουρα καὶ αὔριο ἡ Ἀνάληψι), καὶ 21 Μαΐου (Ἅγιος Κωνσταντῖνος). καὶ γιὰ ὅλες αὐτὲς τὶς ἑορτὲς ὑπάρχουν τὰ ἀνάλογα κάλαντα, τὰ προσαρμοσμένα ὄχι μόνο στὴ Χριστιανικὴ πίστι ἀλλὰ καὶ στὸν ἅγιο ἢ τὴν ἑορτὴ τῆς ἡμέρας (Βασίλειος, Λάζαρος, Κωνσταντῖνος, Βάια, Ἀνάληψι). εἶναι ὅμως παρατηρήσιμο ὅτι ἡ ἀναφορὰ στὸν ἅγιο ἢ τὴν ἑορτὴ εἶναι ὑποτυπώδης, τὸ δὲ κύριο περιεχόμενο τῶν καλάντων εἶναι εὐχὲς τῶν καλαντιστῶν στὰ μέλη τῆς οἰκογενείας ποὺ δέχεται τὸ ἄγγελμά τους καὶ μάλιστα εὐχὲς στ΄ ἀνύπαντρα παλληκάρια καὶ κορίτσια τῆς οἰκογενείας γιὰ ἕναν καλὸ ἔρωτα ἢ γάμο, ἀκόμη κι ὅταν εἶναι νήπια. μερικὲς φορὲς εἶναι καὶ ἄμεση ἐρωτικὴ πρότασι σὲ δεύτερο πρόσωπο. διότι ἀπὸ μιὰ ἄποψι τὰ κάλαντα ἦταν κάποτε καὶ εὐκαιρία καντάδας ἐκ τοῦ συστάδην. καὶ μιὰ τάχαμου τολμηρὴ καντάδα ἦταν καὶ τάχαμου καμουφλαρισμένη ἀνάμεσα στοὺς στίχους τῶν ἐγκωμίων τοῦ ἁγίου τῆς ἡμέρας, ὅπως περίπου εἶναι κρυμμένες οἱ συλλαβὲς τῶν κορακίστικων ἀνάμεσα στοὺς κορακισμοὺς κε-κε-κε (κε Α κε ὔρι κε ο κε θἄ κε ρθω κε νὰ κε σὲ κε δῶ).

        Βαστάει πέννα καὶ χαρτί, χαρτὶ καὶ καλαμάρι.

        Ζαχαροκάντιο ζυμωτή, δὲς κι ἐμὲ τὸ παλληκάρι.

    Κωσταντίνου Σιαμάκη Μελέτες 4 (2008)

Νέο σύστημα εισαγωγής στο τριτοβάθμια εκπαίδευση

Ενα ενδιαφέρον power point για το νέο σύστημα εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση

Μπορείτε να το δείτε κάνοντας κλικ πάνω στην εικόνα

To πέρασμα του κομήτη ISON

Δείτε το σημερινό πέρασμα του κομήτη ISON γύρω από τον Ηλιο "ζωντανά" από την ιστοσελίδα

http://www.helioviewer.org/

Ο κομήτης ταξιδεύοντας με ταχύτητα άνω του 1 εκατ. χμλ / ώρα θα καταφέρει τελικά  να ξεφύγει από την τεράστια ελκτική δύναμη  καθώς και τη θερμότητα του Ηλίου ;
Kαι θα συνεχίσει το ταξίδι της πορείας του προς τη ΓΗ απ' όπου θα μπορέσουμε να τον δούμε κοντά στις ημέρες των Χριστουγέννων.

15 χρόνια Διεθνής Διαστημικός Σταθμός

Τη συμπλήρωση των 15 χρόνων του, γιορτάζει σήμερα ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός, το μεγαλύτερο συνεταιριστικό έργο που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ στον χώρο της επιστήμης, με τη συμμετοχή της αμερικανικής NASΑ, της ευρωπαϊκής ESA (που εξέδωσε σχετική ανακοίνωση), της ρωσικής Roskosmos, της Καναδικής Υπηρεσίας Διαστήματος και της Ιαπωνικής Αεροδιαστημικής Υπηρεσίας.

Στις 20 Νοεμβρίου 1998 ο ρωσικός πύραυλος Proton απογειώθηκε από το διαστημικό κέντρο Μπαϊκονούρ στο Καζακστάν, μεταφέροντας τη Zarya, την πρώτη μονάδα του Σταθμού.

Τρεις εβδομάδες αργότερα, στις 4 Δεκεμβρίου, το διαστημικό λεωφορείο παρέδωσε τη Unity, τη δεύτερη μονάδα του Σταθμού, η οποία ενώθηκε με τη Zarya στις 6 Δεκεμβρίου.

Το πρώτο πλήρωμα που έζησε στον σταθμό, το Expedition 1, έφτασε στις 2 Νοεμβρίου 2000. Από τότε, ο Σταθμός είναι συνεχώς κατειλημμένος εδώ και 13 χρόνια, αποτελώντας τη μεγαλύτερη συνεχή ανθρώπινη παρουσία στο διάστημα και το μόνο μόνιμο εργαστήριο σε συνθήκες μη βαρύτητας.

Ο Σταθμός μεγάλωσε με την προσθήκη της μονάδας Harmony που κατασκευάστηκε στην Ιταλία, το 2007, το εργαστήριο Columbus της ESA και το ιαπωνικό εργαστήριό Kibo το 2008. Από τότε που το Columbus συνδέθηκε στον Σταθμό σχεδόν πριν από έξι χρόνια, έχουν διεξαχθεί συνολικά 110 πειράματα, των οποίων ηγείται η ESA με περίπου 500 επιστήμονες, τα οποία εκτείνονται από τη φυσική των ρευστών, στην επιστήμη των υλικών, τη φυσική ακτινοβολίας, τον Ήλιο, το ανθρώπινο σώμα, τη βιολογία και την αστροβιολογία.

Ο Σταθμός, εκτός από εργαστήριο και παρατηρητήριο, είναι επίσης χώρος υποδοχής διαστημοπλοίων όπως τα ρωσικά Soyuz και Progress, τα ιαπωνικά εμπορικά σκάφη HTV και τα ευρωπαϊκά αυτόματα οχήματα μεταφοράς (ATVs). Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ESA) έχει μέχρι σήμερα στείλει τέσσερα ATVs γεμάτα με προμήθειες και εξοπλισμό πειραμάτων για να προσδεθούν με το Διαστημικό Σταθμό. Ένα πέμπτο, το «Ζορζ Λεμέτρ», έχει προγραμματιστεί για απογείωση το επόμενο έτος.

Συμπεριλαμβανομένου του τρέχοντος 38ου πληρώματος (Expedition 38), 211 άνθρωποι συνολικά έχουν επισκεφθεί και εργαστεί στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό σε περισσότερες από 352 επανδρωμένες διαστημικές πτήσεις. Ευρωπαίοι αστροναύτες από την Ιταλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, το Βέλγιο, την Ολλανδία, την Ισπανία και τη Σουηδία έχουν συνεργαστεί αρμονικά με Ρώσους, Αμερικανούς, Καναδούς, Ιάπωνες και άλλους, επεκτείνοντας τα σύνορα της ανθρώπινης εξερεύνησης.

Πηγή : Καθημερινή 

Ακολουθεί  ένα Video σχετικό με τον ΔΔΣ 

mage Credit: NASA

Σμήνος αστέρων

Στην παρακάτω φωτογραφία  φαίνεται  εντυπωσιακά , ένα  μέρος από το περίφημο δίδυμο σμήνος αστεριών ΝGC884 και NGC869 που βρίσκεται περίπου 7600 έτη φωτός από τη Γη και μπορούμε να το παρατηρήσουμε στα βόρεια του νυχτερινού ουρανού στο αστερισμό του Περσέα.

Πενία τέχνας κατεργάζεται...

Σε ελεύθερη μετάφραση...οι έξυπνες λύσεις είναι το δημιουργικό αντίβαρο στις δυσκολίες και στην ανεπάρκεια των μέσων

Η θαυμαστή δομή του μηχανισμού της ακοής μας

Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας· 

Ασκήσεις στις εξαναγκασμένες ταλαντώσεις

Δείτε  4 ασκήσεις στις εξαναγκασμένες ταλαντώσεις πατώντας πάνω στην εικόνα 

H εξέλιξη της τεχνολογίας σε πραγματικές διαστάσεις

Ασκήσεις στις φθίνουσες ταλαντώσεις

Μπορείτε να δείτε δύο  ενδιαφέρουσες ασκήσεις στις φθίνουσες ταλαντώσεις κάνοντας κλικ στην παρακάτω εικόνα.

Δείτε και τις λύσεις εδώ

Εντυπωσιακά στιγμιότυπα του ουρανού

Σήμερα είχαμε την ευκαιρία να χρησιμοποιήσουμε για πρώτη φορά και για 30 λεπτά το τηλεσκόπιο της Αυστραλίας (http://www.faulkes-telescope.com ) . Στοχεύσαμε σε  τρία σημαντικά αντικείμενα του νυχτερινού ουρανού και πήραμε τρεις αντίστοιχες εντυπωσιακές φωτογραφίες.

Εναν σπειροειδής γαλαξίας το NGC 1300  που βρίσκεται 61 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά μας και  ο οποίος έχει περίπου το μέγεθος του δικού μας γαλαξία του Μilky Way

Ενα νεφέλωμα , το νεφέλωμα στο αστερισμό του Ωριώνα. Ενας σχηματισμός νέων αστεριών σε δημιουργία  1,3 εκατομύρια έτη φωτός σχετικά κοντά μας

Και έναν  υπεργίγαντα αστέρας ο Rigel  που βρίσκεται στο αστερισμό του Ωρίωνα και που η ακτίνα του είναι  74 φορές μεγαλύτερη από αυτή του Ηλιου μας με αποτέλεσμα να είναι περίπου 130.000 φωτεινότερος  από αυτόν σε μια απόσταση 800-900 έτη φωτός από τη Γη μας 

Και οι απαντήσεις...

Μπορείτε να δείτε σύντομες απαντήσεις του διαγωνίσματος εδώ .
Για περισσότερες πληροφορίες στο σχολείο ή στείλτε σχετικό email

Διαγώνισμα στις μηχανικές και ηλεκτρικές αμείωτες ταλαντώσεις

Ενα επαναληπτικό τεστ αξιολόγησης για όσους έχουν ολοκληρώσει τις αμείωτες μηχανικές και ηλεκτρικές ταλαντώσεις. Για να δείτε το τεστ πατήστε εδώ

Οι απαντήσεις σε λίγο...

Παράξενα μαθηματικά

Κάτι δεν πάει καλά με τη παρακάτω μαθηματική απόδειξη....

Το νεφέλωμα του Ωρίωνα

Μια εντυπωσιακή φωτογραφία του νεφελώματος Μ42 (NGC 1976) που βρίσκεται στον αστερισμό του Ωριώνα και απέχει περίπου 1500 έτη φωτός από τη ΓΗ μας. Πηγή αυτού του νεφελώματος φαίνεται να είναι ένας αριθμός νέων αστεριών που βρίσκονται σε διαδικασία σχηματισμού τους. Το νεφέλωμα αυτό φαίνεται ακόμη και με γυμνό στο κάτω τμήμα του αστερισμού του Ωρίωνα και περιλαμβάνει τεράστιες ποσότητες αερίων και σκόνης σχηματισμούς αστέρων κ.α.

 Η φωτογραφία αυτή ανήκει στον Jonh Chumack (Οhio US) και πάρθηκε το Σεπτέμβριο του 2013

Έκλειψη Σελήνης

Μερική έκλειψη Σελήνης τo βράδυ της Παρασκευής

Μια μερική έκλειψη της Σελήνης θα λάβει χώρα το βράδυ της Παρασκευής και θα είναι ορατή σε πολλά μέρη της Γης, μεταξύ των οποίων στην Ευρώπη, ανάλογα και με τις κατά τόπους καιρικές συνθήκες. Το μέγιστο σημείο της έκλειψης θα λάβει χώρα στις 2:50 ώρα Ελλάδος, τα χαράματα του Σαββάτου. Το φεγγάρι θα κρυφτεί εν μέρει από την άκρη της σκιάς του πλανήτη μας (την λεγόμενη παρασκιά), καθώς αυτός θα παρεμβληθεί ανάμεσα στον Ήλιο και στη Σελήνη. Η μερική σκίαση του δορυφόρου της Γης θα μειώσει την λάμψη της Σελήνης και θα της δώσει μια κοκκινωπή απόχρωση. Ένα ακόμα πιο εντυπωσιακό αστρονομικό φαινόμενο, το οποίο όμως δεν θα είναι ορατό από την Ελλάδα, αλλά κυρίως από την κεντρική Αφρική, θα είναι η ολική έκλειψη του Ηλίου στις 3 Νοεμβρίου. Πηγή : Καθημερινή. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να  επισκεφτείτε  και το παρακάτω site της NASA http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html

Από τι πέθανε ο ανυποψίαστος πελάτης .....

Ενας απο τους πολλούς ορισμούς της ευτυχίας...

Το θεμέλιο μιας αρμονικής κοινωνίας

...kai¤ kauv¤w ue£lete i¨na poiv°sin y¥mi°n oi¥ a©nurvpoi, kai¤ y¥mei°w poiei°te ay¦toi°w o¥moi£vw.

... Όπως θέλετε να σας συμπεριφέρονται οι άνθρωποι έτσι να συμπεριφέρεστε κι εσείς σε αυτούς...

Κατά Λουκά  κεφ. 6,31

Η εξέλιξη των γραφικών υλικών εως τή τυπογραφία

Πάπυρος, περγαμηνή, χαρτί, κάλαμος, πέννα, χάλυβας, σιδηρούχος μελάνη, στάχωση, μικρογράμματη γραφή, και τυπογραφία είναι τα δέκα γραφικά πράγματα (όργανα υλικά ρυθμοί και τέχνες), πού επηρέασαν τα γράμματα και την τεχνική πρόοδο πολύ, κι έρχονται δεύτερα και τρίτα σε  σπουδαιότητα μετά το αλφάβητο. 

H εμφάνιση του παπύρου στην Ελλάδα καθώς και η ταυτόχρονη σ΄ αυτή βελτίωση ή διεύρυνση χρήσεως του γραφικού καλάμου κατά τόν F' π.Χ. αιώνα εγκαινιάζουν την κλασσική εποχή των γραμμάτων της (560-300 π.Χ.) και προκαλούν τη μεταβολή της γραφής της από αριστερόστροφη σε δεξιόστροφη, καθώς και την επί Πεισιστράτου μεταγραφή των Όμηρικών  Έπων προφανώς σε πάπυρο και δεξιόστροφη. Η ταυτόχρονη επίσης εμφάνιση του χάλυβος εγκαινιάζει τις ελληνικές μαρμάρινες επιγραφές, καθώς και τα μαρμάρινα αρχιτεκτονήματα και γλυπτά. 

Η εμφάνιση του ελληνιστικού παπύρου, της περγαμηνής, της σιδηρούχου μελάνης, και της βιβλιοδεσίας του στάχυος ή σταχώσεως κατά τον Γ' π.Χ. αιώνα στον ελληνικό κόσμο προκαλεί την άνθηση των ελληνιστικών γραμμάτων, πού είναι κυρίως επιστημονικά ενώ τα κλασσικά ήταν κυρίως λογοτεχνικά. Η κοινή εμφάνιση όλων των παραπάνω υλών και τεχνών κατά τα μέσα του Γ π.Χ. αιώνος στην Ιταλία καθώς και η εκεί ταυτόχρονη μάλλον εφεύρεση της πέννας εγκαινιάζουν τη λατινική γραμματεία. Η επικράτηση της περγαμηνής και ταυτόχρονη παρευδοκίμηση του παπύρου, σα μια αλλαγή φρουράς, κατά τον Δ' μ.Χ. αιώνα στον εκχριστιανισμένο ελληνορρωμαϊκό κόσμο προκαλεί γενική μεταγραφή άλλα κι αξιοκρατική επιλογή των ελληνολατινικών κειμένων, όπως μαρτυρεί κι ο Ιερώνυμος, από πάπυρο σε περγαμηνή κι από κύλινδρο σε στάχυ, ο πάπυρος και ή περγαμηνή  αποτυπώνουν τα χαρακτηριστικά τους πάνω στις παραμεσόγειες γραμματείες αφήνοντας δύο παραδόσεις κειμένων, την  παπυρική ή αλεξανδρινή και την άλλη την περγαμηνή. 

Η επικράτηση της μικρογράμματης γραφής κατά τον Θ' αιώνα προκαλεί πάλι γενικές μεταγραφές όλων των κειμένων και σχεδόν εγκαινιάζει τη σήμερα σωζόμενη χειρόγραφη παράδοση όλων των κειμένων της αρχαιότητος πλην της 'Αγίας Γραφής.  Η ταυτόχρονη εμφάνιση του σινικού χαρτιού στον παραμεσόγειο κόσμο ναι μεν δεν επηρεάζει άμεσα κι απότομα τα γράμματα, άλλ' ετοιμάζει άριστα την υποδοχή της τυπογραφίας, ή οποία χωρίς αυτό θα ήταν σχεδόν αδύνατη. 

Τέλος ή εμφάνιση της τυπογραφίας κατά τον ΙΕ' αιώνα και ή αστραπιαία διάδοση της προκαλεί την έντυπη μεταγραφή και έκδοση όλων των κειμένων, την εξασφάλιση της ποιότητος των από πλευράς αυθεντικότητας και σχεδόν την πλήρη παύση της φθοράς των ή του χαμού των:  παροπλίζει όλη την αρχαία χειρόγραφη παράδοση στα μουσεία διαφυλάξεως: πλημμυρίζει την ανθρωπότητα με βιβλία και γράμματα: και αυτή σαν ή κύρια αιτία εγκαινιάζει τη βιομηχανική εποχή των πέντε τελευταίων αιώνων, οριοθετώντας το οριστικό τέλος της προβιομηχανικής αρχαιότητος και την αρχή των νεωτέρων χρόνων, όπως ακριβώς το αλφάβητο οριοθετεί το τέλος της προϊστορίας και την αρχή της ιστορίας, το αλφάβητο και ή τυπογραφία οριοθετούν την αναγνωστικώς προσπελάσιμη αρχαιότητα, όπου προσπελάζεται βέβαια, την ιστορική, πού εκτείνεται σε 3.000 χρόνια από το 1500 π.Χ. μέχρι το 1500 μ.Χ., πιο μπροστά εκτείνεται η προ-αλφαβητική και προϊστορική αρχαιότης, μετά δε απ' αυτή την τρισχιλιετία ξετυλίγονται οι νεώτεροι χρόνοι:  οι χρόνοι μας.

Κ. Σιαμάκη   Γραφικά  Θεσσαλονίκη 1988